Chia sẻ

PART 01: GIA LAI – ĐẤT VÀ NGƯỜI
Nằm trên địa bàn chiến lược ở khu vực bắc Tây Nguyên, Gia Lai là vùng đất có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, đa dạng về thành phần cư dân và nền văn hóa cổ xưa mang bản sắc độc đáo của đồng bào các dân tộc thiểu số. Dù trải qua biết bao biến đổi của lịch sử, trên mảnh đất Gia Lai vẫn duy trì một nền văn hóa đa dạng mang đậm bản sắc văn hóa Tây Nguyên bản địa.

Một thoáng Tây Nguyên

Văn hoá các tộc người thiểu số ở Tây Nguyên được hình thành chủ yếu trên nền kinh tế nông nghiệp nương rẫy, tự cấp tự túc phụ thuộc vào thiên nhiên. Về phương diện xã hội, nếp sống nương rẫy duy trì các quan hệ xã hội cộng đồng, cộng đồng gia tộc mẫu hệ. Rừng là môi trường sinh thái chủ yếu đối với người Tây Nguyên.

Độc đáo Tết Tây Nguyên

Nhắc đến Gia Lai là nhắc đến văn hóa cồng chiêng, đến nghệ thuật văn hóa nhà rông, đến điêu khắc tượng gỗ, đến nhà mồ và các lễ hội đâm trâu, lễ hội bỏ mã và các điệu múa xoang của người Jrai, Bahnar trong tiếng nhạc cồng chiêng trầm hùng, sôi động.
Cho đến nay, Gia Lai vẫn là nơi bảo lưu những yếu tố văn hóa cổ truyền độc đáo, thể hiện rõ nét nhất là trong những hoạt động nghệ thuật, âm nhạc, hội họa, múa hát. Vùng đất này cũng đã là nơi lưu giữ kho tàng văn hóa dân gian với những truyền thuyết đã ăn sâu vào tiềm thức con người.

Tiếp nối văn hóa từ thời đại đồ đá, bề dày lịch sử – văn hóa Gia Lai đã được minh chứng bằng hàng loạt di tích, di vật là dấu ấn của nhiều thời đại như trống đồng An Thành, những di vật văn hóa Chăm Pa, di vật liên quan đến phong trào nông dân Tây Sơn trên vùng đất Tây Sơn thượng đạo và gần đây là hình ảnh, hiện vật về cuộc đấu tranh của nhân dân Gia Lai dưới sự lãnh đạo của Đảng chống đế quốc và thực dân.

Cô gái Tây Nguyên

Trong số những di tích lịch sử – văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn, hiện nay Gia Lai đã có 12 di tích và cụm di tích đã được Bộ Văn Hóa – Thông Tin cấp bằng công nhận. Số lượng di tích tuy không nhiều nhưng phản ánh khá rõ nét tiến trình lịch sử cũng như cảnh quan thiên nhiên của địa phương, điển hình là những di tích về cách mạng kháng chiến như làng kháng chiến Stơr – quê hương anh hùng Núp, chiến thắng Đak Pơ, hoặc các di tích văn hóa khác như di tích Biển Hồ mà hiện nay đang được ngành du lịch khai thác, thu hút khá nhiều du khách đến tham quan, thưởng ngoạn.

Pleiku là thành phố của tỉnh Gia Lai, là trung tâm chính trị-kinh tế -văn hoá xã hội của tỉnh. Thành phố có diện tích tự nhiên trên 220 km2, dân số trên 200.000 người.
Ngược dòng lịch sử để tìm hiểu về Phố núi giữa Cao nguyên nơi có miệng núi lửa cách đây trên một triệu năm. Pleiku là tên của tỉnh từ thời Pháp thuộc. Pleiku là tên ghép của 2 chữ Plei có nghĩa là làng, Ku có nghĩa là cái đuôi. Trước khi thực dân Pháp đặt chân đến đây, trên địa bàn Pleiku có nhiều làng người Jrai ở gần nhau. Pleiku là một vùng đất cổ hiện nay còn lưu giữ nhiều dấu tích của người xưa như di chỉ Trà Dôm và Biển Hồ. Nhiều hiện vật gốm thu được có những mô típ, kiểu dáng gần gũi với các di tích “Tiền Sa Huỳnh” phân bố ở vùng ven biển trung bộ.
Khi xâm chiếm Pleiku, Pháp đặt doanh trại đầu tiên trên một vùng đất mà trước đó dân các làng mang tên Pleiku đã ở lâu đời. Vì thế mà tỉnh và tỉnh lỵ đều lấy tên là Pleiku. Năm 1933, Chính phủ Nam triều thành lập một bộ máy hành chính của Pháp lấy tên là Đạo Gia Lai (Đạo là tỉnh nhỏ), tỉnh Gia Lai có tên từ đấy.
Phố núi Pleiku ngày nay đã thay da đổi thịt không ngừng vươn lên từng ngày trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đảm nhận vai trò là trung tâm chính trị – kinh tế – văn hoá lớn nhất của tỉnh Gia Lai.
Hồ T’Nưng (cách viết khác là Hồ Tơ Nuêng, hồ Tơ Nưng) hay Biển Hồ hoặc Hồ Ea Nueng là một hồ nước ngọt nằm ở phía Tây Bắc thành phố Pleiku, cách trung tâm thành phố khoảng 7km theo quốc lộ 14, nằm trên cao khoảng 800m so với mực nước biển. Đây là hồ nước ngọt quan trọng cấp nước cho thành phố này. Hồ T’ Nưng được Bộ VH – TT cấp bằng Di tích danh thắng vào ngày 16/11/1998. Tuy nhiên cho đến nay nơi đây vẫn là một thắng cảnh chưa được khai thác. Nhưng chính vẻ hoang sơ đến lạ lùng ấy lại càng quyến rũ bao du khách tìm đến thưởng ngoạn.
Hồ T’Nưng là một trong những hồ đẹp nhất ở Tây Nguyên. Khi gió to thường có sóng lớn nên mới gọi là Biển Hồ. Còn người địa phương gọi là T’Nưng – có nghĩa là “ Biển trên Núi
Những ngày có mưa lớn, hàng trăm con suối đổ về đây, tuy nhiên nước dâng lên hạ xuống có chu kì trong năm, sau những cơn mưa lớn đầu mùa, nước đặc biệt hạ xuống thấp, sau đó khi mùa mưa chính thức mới dâng cao. Ngày nay có nhiều ghe, xuồng máy… phục vụ di chuyển, du lịch cũng như đánh cá. Nhiều buôn làng của Người Ba Na, Người Gia Rai sống trên bờ hồ, tuy nhiên, cách xa miệng hồ, phía bên kia đường Tôn Đức Thắng.
Truyền thuyết kể về Biển Hồ với nhiều ký ức đau buồn của đồng bào Jrai:
Ngày xưa nơi đây là buôn làng sầm uất với những dòng suối nước trong veo. Hàng ngày tiếng chiêng, tiếng trống, tiếng đàn hòa vang thành những khúc nhạc rộn rã, âm vang khắp núi rừng. Thế rồi một năm nọ, trâu bò cả làng đều chết. Dân làng cho là Giàng (Yang) ghét bỏ nên cùng tộc trưởng vào rừng săn bắt nai đem về làm lễ cúng Giàng. Lễ xong, mọi người đang vui say, tin rằng Giàng sẽ phù hộ. Nào ngờ, mặt đất bỗng nhiên rung chuyển mạng làm sụp đổ cả làng xuống vực sâu, nước tràn ngập, không còn ai sống sót. Riêng có vợ chồng Mạc Mây bận đi thăm bà ở xa nên đã tránh được tai nạn thảm khốc. Về làng, chỉ thấy toàn nước biển mênh mông, quá bàng hoàng, khiếp sợ bèn chạy đi báo các làng lân cận về tin khủng khiếp này. Cũng từ đó, người Gia Rai nhớ thương da diết những người đã khuất vì tai nạn trên và luôn luôn xem Biển Hồ T’Nưng là chứng tích của một của một sự kiện bi thảm khó quên.
Giữa mênh mông cách đồng lúa xanh xã An Phú, cách thành phố Pleiku 10 km, Công viên Đồng Xanh được coi là một bức tranh thu nhỏ của núi rừng Tây Nguyên, mang đầy đủ những đặc trưng truyền thống trong cuộc sống thường nhật của đồng bào nơi đây.
Có diện tích 14ha, Công viên Đồng Xanh được bao phủ bởi một màu xanh của cây cỏ, những cánh đồng và là nơi tập hợp các tư liệu văn hóa – lịch sử không chỉ của Gia Lai mà của cả Tây Nguyên hùng vĩ. Với thiết kế khá công phu, tinh tế qua những điểm nhấn, Công viên Đồng Xanh còn được coi là một bức tranh thu nhỏ của núi rừng Tây Nguyên, mang đầy đủ những đặc trưng truyền thống trong cuộc sống thường nhật của đồng bào nơi đây: Mô hình kiến trúc nhà mồ, nhà rông, nhà dài. Qua truyền thuyết, những công trình này còn kết hợp với những hoa văn, họa tiết được tổng hợp và cách điệu trên biểu tượng Đài cảnh Tây Nguyên. Vào những dịp lễ tết, du khách còn được hòa mình vào không khí tưng bừng của các hoạt động sinh hoạt lễ hội cộng đồng của các buôn làng đồng bào dân tộc Tây Nguyên trong tiếng vọng của đại ngàn: Tiếng đàn T’rưng nước, tiếng cối giã gạo, âm thanh của dàn cồng chiêng.

Đua voi ở Tây Nguyên cũng là nét văn hóa rất độc đáo

Ngay ở cổng chính công viên, du khách đã được đón tiếp bởi hai chú voi con làm bằng đá, tượng trưng cho việc người Tây Nguyên rất giỏi trong việc săn bắt và thuần dưỡng voi rừng để trở thành con vật trong nhà. Theo từng viền cỏ trên lối đi, từng hàng cây trên thảm cỏ được chăm chút cẩn thận. Cây ở Đồng Xanh tượng trưng của núi rừng Tây Nguyên đều được chọn lựa đem về. Đặc biệt, Công viên Đồng Xanh là nơi lưu giữ nhiều hiện vật gỗ hóa thạch thuộc loại lớn và có niên đại rất cao. Du khách sẽ được chiêm ngưỡng cây cổ thụ hóa thạch hơn một triệu năm tuổi lớn nhất Việt Nam, được tìm thấy tại miệng núi lửa đã ngưng hoạt động ở xã Chư A Thai, thị xã Ayunpa. Những thớ đá nổi rất đẹp, kỳ ảo và ấn tượng thực sự là một sản phẩm vô giá mà thời gian đã ban tặng cho con người Tây Nguyên. Tiếp tục khám phá Công viên Đồng Xanh, du khách còn bắt gặp tượng Vua Nước (Pờ Tau La) và Vua Lửa (Pờ Tau Pui) – hai vị vua linh thiêng của các dân tộc Tây Nguyên. Nhờ có hai vị vua “tối cao” này mà cuộc sống của đồng bào suốt bao nhiêu qua được sung sướng, bình an.

Ngoài những công trình mang đậm bản sắc văn hóa Tây Nguyên, Công viên Đồng Xanh hiện cũng được đầu tư xây dựng nhiều hạng mục công trình văn hóa tâm linh hướng về cội nguồn. Nơi đây, du khách có thể tìm thấy những xúc cảm yên bình khi thành kính bái lạy trước Đền thờ Quốc tổ Hùng Vương được xây dựng với kiến trúc truyền thống, mái nhà rông cách điệu cao 18m. Trong điện thờ là tượng Quốc tổ Hùng Vương tạc bằng gỗ cao 6m, nặng gần 3 tấn sơn son thếp vàng; phía trước điện thờ là tượng 18 Vua Hùng đứng uy nghi đã được tổ chức kỷ lục Guness Việt Nam công nhận lớn nhất Việt Nam.

Đền thờ Quốc tổ và 18 Vua Hùng lớn nhất Việt Nam

Trong nỗ lực tôn vinh không gian văn hóa cồng chiên Tây Nguyên – di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại và đón chào đón Festival cồng chiêng quốc tế được tổ chức tại tỉnh Gia Lai vào năm2009, một chiếc chiêng đồng lớn nhất Việt Nam với đường kính 2,5m, nặng 700kg đã được ra mắt công chúng vào dịp Tết 2008, là tác phẩm thực hiện bởi các nghệ nhân làng đúc đồng Phước Kiều (Quảng Nam).

Chiếc chiêng đồng lớn nhất Việt Nam tại Công viên Đồng Xanh

Hàng năm, Công viên Đồng Xanh đón hàng chục vạn lượt khách du lịch là nhân dân các huyện, thị trong tỉnh Gia Lai, và cả người dân các tỉnh lân cận Kon Tum, Bình Định, Đắk Lắk… về đây tham quan và tham gia vui chơi giải trí với nhiều hoạt động như: du thuyền, bơi lội, đạp vịt, câu cá… Nhiều gia đình cũng thường chọn Đồng Xanh như một điểm đến cuối tuần vì không gian nơi đây không chỉ lý tưởng cho nghỉ dưỡng mà còn có khu dịch vụ ẩm thực – nhà hàng đặc sản truyền thống dân tộc Đồng Xanh chuyên phục vụ du khách những món ăn truyền thống Tây Nguyên như: Cơm lam, rượu cần, rượu ghè, thịt rừng nướng…